102/ 2

KISWAHILI

Karatasi ya 2

LUGHA

Oct/ Nov 2007

Saa 21/2

1. UFAHAMU

Soma kifungu kifuatacho kasha ujibu maswali

Takwimu ambazo zimetolewa na shirika la kazi la kimataifa (ILO) zinaonyasha kuwa ulanguzi wa watoto umetangaa hususasan katika mataifa yanayoendelea. Ipo tumbi ya sababu za kuelezea kwanini biashara hii imeshamiri.

Athari mojawapo ya utandawazi ni kuunda mtandao mpana ulimwenguni. Mtandao huo unaweza kutumiwa kwa njia chanya au njia hasi. Njia chanya ni zile zinazoukiliwa kuwafaidi wanajamii kwa kuendeleza ubinadamu na kuboresha hali ya maisha kiuchumi.

Kisiasa na kitamaduni. Maarifa yanayozambazwa huweza kuwa chachu ya kuumua ari ya maendeleo. Elimu na mafanikio katika mataifa mengi ulimwenguni. Njia hasi ni zile ambazo maarubu yake ni kuwanufaisha wachache huku zikiwahasiri wengi.

Kuwepo kwa mtandao kunawapa wenye nia tule kama usafirishaji na ulanguzi wa watoto fursa ya kuzitosheleza hawaa zao. Wanaoshiriki katika biashara hii huongozwa na pashau ya utajiri. Hawachelei kulangua watoto wanaochimbukia mataifa ya kimaskini huko ughaibuni wanakozongomezwa kwenye madanguro kufanyishwa kazi za sulubu na za kitapasi na kuishi maisha duni.

Asilimia kubwa ya watoto hurubuniwa kwa ahadi ghushi za kujiendeleza kimasomo.

Wengine huuzwa kutokana na msaada wa jamaa zao wanaotovukwa na utu na kuwa mawakala katika amali hii ya kusikitisha. Biashara hii huweza kusahilishwa kwa kuwepo kwa mfamo fisadi wa kisheria msambaratiko wa muundo wa jamaa na ubifsi wa kijamii

Ipo haja kubwa ya ushirikiano wa mataifa

Alkulihali kuikomesha biashara hii haramu. Jamii ya ulimwengu isipofanya hivi itakuwa imekitia kizazi kizima na kuitumbukiza kesho yake kwenye matatizo kathiri

  1. Ni jinsi gain utandawazi umechangia katika biashara ya ulanguzi wa watoto? (alama2)

………………………………………………………………………………………..

………………………………………………………………………………………..

………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………

( b) Mwandishi wa kifungu anapendekeza hatua zipi kusuluhisha tatizo la ulanguzi wa watoto?

………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………..

………………………………………………………………………………………….

(alama3)

( c) Eleza jinsi weatoto wanaolanguliwa wanavyoishi huko ughaibuni (alama3)

…………………………………………………………………………………….

……………………………………………………………………………………..

……………………………………………………………………………………….

(d) Kulingana na muktahda kifungu chachu ya kuumua ari ya maendeleo”kina maana gain? (alama 2)

…………………………………………………………………………………….

………………………………………………………………………………….

(e) Jamii isiyosuluhisha tatizo la ulanguzi wa watoto itakuwa na hatima gain? Alama3)

…………………………………………………………………………………..

……………………………………………………………………………………..

……………………………………………………………………………………….

(f) Eleza maana ya

(i) maarubu……………………………………………………………………….

(ii) Pashau………………………………………………………………………..(alama2)

2. MUHTASARI

Ubinafsi wa mashirika ya umma ni nguzo kuu katika ulimwengu wa leo. Kimsingi, ubinafsishaji ni hatua na harakati zinazochukuliwa kupunguza kushiriki kwa seerikali katika uendeshaji wa mashirika na kuhimiza kupanuka kwa sekta ya kibinafsi.

Serikali huweza kuhimiza, kutokana na uuzaji, uhhawilishaji wa mali kutoka umiliki wa umma hadi kwenye umilikaji wa sekta ya kibinafsi. Aidah, serikali inaweza kuuza hisa zake kwenye mashirika ya umma. Njia nyingine ni kuchochea ugavi wa zabuni kupitia kwa mikataba ambayo inashindaniwa na mashirika au kampuni tofauti. Lengo kuu la ubinfsishaji ni kuigatua nafasi ya serikali katika utendakazi na uendeshaji wa mashirika.

Uuuzaji wa mashirika ya kiserikali au hisa huwa chanzo xha mapato yanayoweza kutumiwa kuendesha miradi mingine. Hii ni njia ya kupunguza harija ya serikali inayotokana na uendeshaji wa mashirika yasiyoleta faida. Ubinafsishaji huzuia uwezekano wa kuingiliwa kwa mashirika na wanasiasa, huimarisha utamaduni mpya wa muundo wa mashirika na huvunja uhodhi wa kiserikali. Ubinafsishaji huwezsa katika mbegu za ujasiriamali wa raia, kutumani kuanzisha amali tofauti.

Ubinafsishaji huweza kuyaruhusu mashirika ya kimataifa kutwaa mashirika muhimu nchini, kufutwa kazi kwa wafanyi kazi na kuongezeka kwa umaskini. Ubinafsishaji wa seka zinzohusiana na elimu na afy huweza kuathiri vibaya wenye mapato ya chini na ubinafsishaji jaumaanishi ufanisi wa utendakazi wa makampuni na mashirika. Aidha, ikiwa haupo utaratibu mzuri wa kutathmini au kupima thamani za hisa pana uwezekano wa hisa zinzouzwa kupwea thamani ya juu au a chini.

(a) Bila kupoteza maana iliyokusudiwa na mwandishi wa kufungu, fanya muhtasari wa aya ya kwanza nay a pili. (maneno 35 – 40) (alama 6 ya utiririko)

Matayarisho

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

Nakala safi

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

  1. Dondoa hoja muhimu zinzojitoleza kaatika aya ya tatu nay a nne

(maneno 45 – 50) alama 9, 1 ya utiririko)

Matayarisho

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

Nakala safi

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

3. MATUMIZI YA LUGHA

  1. Tunga sentensi moja ukitumia nomino dhabania (alama 2)

…………………………………………………………………………………………..

  1. Eleza maana mbili za sentensi ifuatayo:

Hawa ni watoto wa marehemu Bwan Nzovu na Bi Makambo. (alama 2)

………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………

  1. Unda nomino moja kutokana na kitenzi “ghadilika” (alama 1)

…………………………………………………………………………………………..

  1. Andika kwa wingi: nyundo hii imevunjika mpini wake. (alama 1)
  2. Ainisha sentensi ifuatayo uikitumia jedwali.

Mvulana mrefu anavuka barabara (alama 3)

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

  1. Tunga sentensi moja kuonyesha tofuati kati ya vitate vifuatavyo (alama 2)
    1. Karama ……………………………………………………………………………..
    2. Gharama ……………………………………………………………………………
  2. Tambua na ueleleze aina za vivumishi katika sentensi zifuatazo:

(i) Mtoto mwenyewe alienda shambani (alama 1)

………………………………………………………………………………………

(ii) Kazi yetu haihitajiki shuleni (alama 1)

………………………………………………………………………………………

  1. Koloni/nukta mbili (:) hutumiwa katika kuorodhesha. Onyesha matumizi mengine matatu ya koloni (:) (alama 3)

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

  1. Tunga sentensi itakayoonyesha matumizi kihushishi cha a-unganifu. (alama 2)

…………………………………………………………………………………………..

  1. Bainisha kishazi huru na kishazi tengemezi katika ssentensi ifuatayo ‘mkulima aliyepanda wakati ufaao amepata mavuno mazuri.’ (alama 2)
  2. Ainihsa viambishi katika neon: kkujidhiki. (alama 2)
  3. Tambua na ueleze aina za vitenzi katika sentensi ifuatayo

‘Kalamu uliyokuwa nayo mwalimu ni ya mwanafunzi.’ (alama 2)

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

  1. Andika viwakilishi ngeli vya nomino zifuatazo:
    1. Chakula …………………………………………………………………………..

(alama 1)

    1. Kwetu…………………………………………………………………………..

(alama 1)

  1. Badilisha sentensi ifuatayo ili iwe katika hali ya kuamuru.

Baba ingia ndani (alama 2)

  1. Eleza mana ya sentensi

‘Ningalikuwa na pesa ningalinunua nyumba na ningalistarehe’. (alama 2)

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

  1. Fafanua aina za hali zinazotumika katika sentensi hizi.

(i) Mwimbaji aliimba, akacheza na akachangamsha sana (alama 1)

…………………………………………………………………………………………..

  1. Shangazi huja kila mara

…………………………………………………………………………………………..

  1. Tunga sentensi MOJA itakayoonyesha mana mbili tofauti za neno pembe

(alama 2)

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

  1. Andika katika msemo wa taarifa “Nitakuarifu nikimwona”. Elma alisema

(alama 3)

…………………………………………………………………………………………..

  1. Nyambua kitenzi “ota” kama kinavyotokea katika kirai “ota ndoto” ili tofauti tatu zijitokeze. (alama 3)

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………..

4. Isimu jamii

Huku ukitoa mifano mwafaka fafanua kaida tano katika jamii ambazo matumizi ya lugha hutegemea.

………………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………………

 

More High School Past Papers